بار چیست؟ تعریف محموله و انواع بار در حمل و نقل

بار در حمل و نقل به کالا، وسیله، مواد اولیه، محصول یا هر محموله ای گفته می شود که قرار است از یک مبدا به مقصد دیگری جابه جا شود.

بار می تواند یک دستگاه صنعتی چند تنی باشد، چند پالت کالا باشد، مجموعه ای از کارتن ها باشد یا حتی چند وسیله منزل. بنابراین «بار» فقط به کالای سنگین گفته نمی شود؛ هر چیزی که برای جابه جایی به وسیله نقلیه سپرده شود می تواند در مفهوم حمل و نقل بار قرار بگیرد.

شناخت نوع بار مهم است، چون وسیله نقلیه، روش بسته بندی، نحوه بارگیری، مهاربندی، بیمه و حتی مدارک موردنیاز می توانند با توجه به ویژگی محموله تغییر کنند.

تفاوت بار و محموله چیست؟

در گفتار روزمره، «بار» و «محموله» معمولا به جای هم استفاده می شوند، اما می توان میان آنها تفاوت ظریفی در نظر گرفت.

بار مفهوم گسترده تری دارد و به کالایی گفته می شود که حمل می شود.

محموله بیشتر به مجموعه مشخصی از کالا اشاره می کند که در یک عملیات حمل، با مبدا، مقصد و مشخصات معین جابه جا می شود.

برای مثال یک تولیدکننده ممکن است روزانه صدها تن «بار» داشته باشد، اما ۲۰ پالت کالایی که با یک خودرو و برای یک گیرنده مشخص ارسال می شوند یک «محموله» محسوب شوند.

در عمل، در باربری هر دو واژه کاربرد دارند.

مشخصات اصلی هر بار چیست؟

برای انتخاب روش حمل، فقط نام کالا کافی نیست. چند ویژگی باید همزمان مشخص شوند:

• وزن کل
• طول، عرض و ارتفاع
• تعداد بسته، پالت یا قطعه
• جنس و ماهیت کالا
• نوع بسته بندی
• میزان حساسیت به ضربه
• حساسیت به رطوبت یا دما
• ارزش مالی
• روش بارگیری و تخلیه
• شرایط نگهداری در طول مسیر

برای مثال دو محموله هر دو ممکن است ۲ تن وزن داشته باشند، اما یکی شامل پالت های منظم و دیگری شامل یک دستگاه صنعتی بزرگ باشد. خودروی مناسب و روش حمل آنها می تواند کاملا متفاوت باشد.

انواع بار در حمل و نقل

بارها را می توان از چند زاویه دسته بندی کرد. یک محموله ممکن است همزمان در چند گروه قرار بگیرد؛ مثلا یک کالای غذایی می تواند هم پالتی، هم حساس به دما و هم شکننده باشد.

۱. بار عمومی

بار عمومی یا General Cargo به کالاهایی گفته می شود که معمولا شرایط بسیار ویژه ای برای حمل ندارند و می توانند با خودروهای متداول باربری جابه جا شوند.

نمونه ها:

• کارتن کالا
• پوشاک
• لوازم فروشگاهی
• قطعات بسته بندی شده
• مواد اولیه غیرخطرناک
• تجهیزات اداری
• لوازم خانگی بسته بندی شده

البته «عمومی» بودن به معنی بی نیاز بودن از بسته بندی یا مهاربندی نیست.

۲. بار پالتی

بار پالتی شامل کالاهایی است که روی پالت قرار گرفته و معمولا با لیفتراک یا جک پالت جابه جا می شوند.

پالت باعث می شود چند بسته به صورت یک واحد منظم بارگیری شوند.

برای حمل بار پالتی این اطلاعات اهمیت زیادی دارند:

• طول و عرض پالت
• ارتفاع کالا روی پالت
• وزن هر پالت
• تعداد پالت
• امکان چیدمان کنار هم
• ظرفیت وزنی خودرو

ممکن است از نظر ابعاد ۱۰ پالت داخل خودرو جا شوند اما مجموع وزن آنها بیشتر از ظرفیت مجاز باشد.

۳. بار کارتنی و بسته بندی شده

این گروه یکی از رایج ترین محموله های تجاری است.

کارتن های مواد مصرفی، لوازم خانگی کوچک، قطعات، پوشاک و محصولات تولیدی می توانند در این گروه قرار بگیرند.

در چنین بارهایی کیفیت کارتن، تعداد لایه ها، مقاومت در برابر فشار و شیوه چیدن روی هم اهمیت زیادی دارد.

کارتن نامناسب ممکن است حتی بدون تصادف و فقط تحت فشار سایر بسته ها آسیب ببیند.

برای کالاهای حساس، استفاده از بسته بندی مناسب بخشی از فرایند حمل است، نه یک کار جانبی غیرضروری.

۴. بار فله

بار فله کالایی است که بدون بسته بندی واحد مانند کارتن یا جعبه حمل می شود.

این گروه خود به چند نوع تقسیم می شود.

فله خشک

مانند:

• غلات
• بعضی مواد معدنی
• شن و ماسه
• مواد پودری
• خوراک دام

نوع وسیله حمل به جنس، وزن و نحوه تخلیه بستگی دارد.

فله مایع

مایعاتی که به صورت عمده حمل می شوند معمولا به مخزن یا تانکر متناسب با ماهیت ماده نیاز دارند.

خودروی معمولی باربری برای چنین محموله ای مناسب نیست.

۵. بار شکننده

بار شکننده کالایی است که در برابر ضربه، فشار یا لرزش حساس است.

نمونه ها:

• شیشه
• آینه
• ظروف شکستنی
• برخی لوازم الکترونیکی
• تجهیزات آزمایشگاهی
• بعضی قطعات دقیق

برای این محموله ها فقط نوشتن «شکستنی» روی کارتن کافی نیست.

بسته بندی داخلی، جلوگیری از حرکت کالا، فاصله مناسب میان قطعات و نحوه چیدمان داخل خودرو اهمیت بیشتری دارند.

۶. بار حساس

«حساس» لزوما به معنی «شکننده» نیست.

برای مثال یک دستگاه الکترونیکی ممکن است در برابر ضربه ظاهرا نشکند اما رطوبت، لرزش یا فشار زیاد به آن آسیب بزند.

بار حساس می تواند نسبت به یکی از این عوامل آسیب پذیر باشد:

• رطوبت
• گرد و غبار
• لرزش
• نور مستقیم
• فشار
• تغییر دما
• وضعیت قرارگیری

در نتیجه قبل از حمل باید مشخص شود حساسیت بار دقیقا به چه چیزی است.

۷. بار حجیم

بار حجیم محموله ای است که فضای زیادی اشغال می کند، حتی اگر وزن زیادی نداشته باشد.

نمونه ساده آن می تواند مبلمان، قطعات بزرگ پلاستیکی یا بسته های سبک اما بزرگ باشد.

برای چنین محموله ای، حجم و ابعاد ممکن است مهم تر از وزن باشند.

ممکن است بار فقط یک تن وزن داشته باشد اما به دلیل حجم زیاد در یک وانت یا نیسان جا نشود.

۸. بار سنگین

بار سنگین محموله ای است که وزن آن در انتخاب خودرو و شیوه بارگیری نقش تعیین کننده دارد.

برای مثال:

• دستگاه صنعتی
• موتور و تجهیزات کارخانه
• قطعات فلزی سنگین
• تجهیزات ساختمانی
• برخی مواد اولیه

در این نوع حمل باید علاوه بر وزن کل، وزن هر قطعه نیز مشخص شود.

یک دستگاه ۴ تنی با چهار پالت یک تنی شرایط بارگیری یکسانی ندارد.

۹. بار فوق ابعاد

گاهی وزن محموله قابل قبول است اما طول، عرض یا ارتفاع آن از محدوده عادی خودرو خارج می شود.

نمونه ها:

• سازه های بزرگ
• دستگاه های صنعتی بلند
• مخازن
• قطعات پروژه ای
• تجهیزات با عرض زیاد

در این شرایط دیگر فقط انتخاب کامیون بزرگ تر کافی نیست و ممکن است نیاز به خودروی تخصصی و بررسی محدودیت های قانونی مسیر باشد.

۱۰. بار فاسدشدنی

بار فاسدشدنی کالایی است که کیفیت آن با گذشت زمان یا قرار گرفتن در شرایط نامناسب کاهش پیدا می کند.

مواد غذایی تازه از نمونه های رایج هستند.

این گروه لزوما همیشه به یخچال نیاز ندارد؛ شرایط مناسب به نوع کالا بستگی دارد.

مهم این است که زمان حمل، تهویه و شرایط نگهداری متناسب با خود محصول تعیین شوند.

۱۱. بار حساس به دما

این دسته را بهتر است از «فاسدشدنی» جدا کنیم.

بعضی محموله ها باید در محدوده دمای مشخص نگهداری شوند، حتی اگر فساد آنها مانند مواد غذایی آشکار نباشد.

در این موارد استفاده از خودروی بسته معمولی کافی نیست و سیستم کنترل دما باید متناسب با شرایط کالا باشد.

۱۲. بار خطرناک

برخی مواد به دلیل ویژگی های فیزیکی یا شیمیایی خود تحت مقررات ویژه حمل قرار می گیرند.

این گروه می تواند شامل برخی مواد:

• قابل اشتعال
• خورنده
• سمی
• گازی
• واکنش پذیر
• مواد دارای خطر زیست محیطی

باشد.

حمل چنین موادی با حمل بار عمومی یکسان نیست و باید بر اساس مقررات، نوع ماده، بسته بندی، نشانه گذاری و وسیله حمل مناسب انجام شود.

۱۳. بار ارزشمند

بعضی محموله ها ممکن است از نظر وزن و ابعاد کاملا عادی باشند اما ارزش مالی بالایی داشته باشند.

در چنین شرایطی موضوعاتی مانند:

• ثبت ارزش واقعی کالا
• نوع بسته بندی
• کنترل تحویل
• اسناد حمل
• پوشش بیمه

اهمیت بیشتری پیدا می کنند.

برای بارهای ارزشمند بهتر است قبل از حمل، شرایط بیمه بار متناسب با ارزش واقعی محموله بررسی شود.

۱۴. اثاث و لوازم منزل

اثاثیه را می توان یک گروه عملیاتی جداگانه در نظر گرفت، چون معمولا مجموعه ای ناهمگون از کالاهاست.

در یک محموله اثاث ممکن است همزمان این موارد وجود داشته باشند:

• کالای شکستنی
• وسایل چوبی
• وسایل الکترونیکی
• کارتن
• مبلمان حجیم
• وسایل سنگین

بنابراین انتخاب خودرو و چیدمان چنین باری باید بر اساس مجموعه کامل وسایل انجام شود.

۱۵. بار صنعتی

بار صنعتی اصطلاح گسترده ای است و می تواند شامل موارد بسیار متفاوتی باشد:

• قطعات کارخانه
• مواد اولیه
• دستگاه
• موتور
• ابزار
• تجهیزات تولید
• محصولات نیمه ساخته

اشتباه رایج این است که فقط عبارت «بار صنعتی» اعلام شود.

برای انتخاب خودرو باید مشخصات واقعی دستگاه یا قطعه شامل وزن و ابعاد اعلام شود.

بار از نظر شکل بسته بندی چگونه دسته بندی می شود؟

از نظر شکل ارائه بار، می توان محموله ها را به چند گروه عملی تقسیم کرد:

شکل بار	نمونه
کارتنی	لوازم مصرفی، قطعات، پوشاک
پالتی	محصولات کارخانه ای و تجاری
کیسه ای	مواد اولیه و محصولات کشاورزی
رول	کاغذ، پارچه، برخی محصولات صنعتی
بشکه ای	مواد مایع یا نیمه مایع بسته بندی شده
فله	مواد معدنی، غلات، شن
دستگاه و قطعه	ماشین آلات و تجهیزات
اثاث	وسایل منزل و اداری

این دسته بندی روی نحوه بارگیری و مهاربندی اثر مستقیم دارد.

وزن حجمی چیست و چرا مهم است؟

گاهی یک محموله وزن کمی دارد اما فضای بسیار زیادی اشغال می کند.

در حمل زمینی بیشتر از اصطلاح «حجم بار» استفاده می شود، اما مفهوم اصلی همان است: ظرفیت وزنی خودرو تنها محدودیت حمل نیست.

برای مثال ممکن است خودرویی از نظر وزن توان حمل بار بیشتری داشته باشد، اما اتاق آن کاملا پر شده باشد.

پس هنگام سفارش باید وزن و حجم هر دو اعلام شوند.

وزن خالص و وزن ناخالص بار چه تفاوتی دارند؟

وزن خالص معمولا وزن خود کالا بدون بسته بندی اضافی است.

وزن ناخالص محموله شامل کالا به همراه بسته بندی، پالت، جعبه یا متعلقات حمل است.

برای انتخاب وسیله نقلیه، وزن واقعی که روی خودرو قرار می گیرد اهمیت دارد.

مثلا اگر هر پالت کالا ۹۰۰ کیلوگرم وزن خالص داشته باشد ولی پالت، بسته بندی و تجهیزات همراه ۵۰ کیلوگرم به آن اضافه کنند، برای خودرو باید وزن ۹۵۰ کیلوگرم در نظر گرفته شود.

چرا نوع بار روی انتخاب ماشین باربری تاثیر دارد؟

دو بار با وزن یکسان ممکن است به دو خودرو کاملا متفاوت نیاز داشته باشند.

مثلا:

بار پالتی: دسترسی مناسب برای لیفتراک اهمیت دارد.

بار بلند: طول بارگیر مهم است.

بار حساس: پوشش بارگیر و مهاربندی اهمیت دارد.

بار سنگین: ظرفیت وزنی و توزیع بار روی محور مهم است.

بار فله: نوع اتاق یا مخزن اهمیت دارد.

بار حساس به دما: سیستم کنترل دما تعیین کننده است.

بنابراین انتخاب ماشین فقط بر اساس «چند تن بودن» بار تصمیم دقیقی نیست.

بسته بندی بار چه زمانی ضروری است؟

تقریبا هر محموله ای به نوعی آماده سازی برای حمل نیاز دارد، اما نوع آن متفاوت است.

کارتن ممکن است فقط نیاز به بسته شدن مناسب داشته باشد، در حالی که دستگاه صنعتی ممکن است به پایه، تسمه، کاور یا جعبه چوبی نیاز داشته باشد.

وظیفه بسته بندی این است که کالا را در برابر ریسک هایی مانند ضربه، لرزش، رطوبت، فشار و جابه جایی ناخواسته محافظت کند.

مهار بار با بسته بندی فرق دارد

این دو اصطلاح نباید با هم اشتباه شوند.

بسته بندی از خود کالا محافظت می کند.

مهار بار مانع حرکت محموله داخل وسیله نقلیه می شود.

یک دستگاه ممکن است کاملا داخل پوشش مناسب بسته بندی شده باشد اما اگر روی خودرو مهار نشود، در ترمز یا پیچ حرکت کند.

بنابراین هر دو موضوع باید جداگانه بررسی شوند.

اطلاعات بار قبل از سفارش حمل

برای اینکه خودرو درست انتخاب شود، بهتر است هنگام ثبت سفارش این اطلاعات مشخص باشند:

1. نوع کالا
2. وزن تقریبی کل
3. طول، عرض و ارتفاع بار
4. تعداد بسته، پالت یا قطعه
5. نوع بسته بندی
6. روش بارگیری
7. حساسیت به ضربه، رطوبت یا دما
8. ارزش تقریبی کالا
9. نیاز به تجهیزات خاص
10. شرایط تخلیه در مقصد

اگر اطلاعات بار دقیق نباشد، ممکن است خودرو نامناسب اعزام شود یا در زمان بارگیری مشخص شود که ظرفیت یا ابعاد خودرو کافی نیست.

برای هماهنگی حمل می توانید از صفحه باربری استفاده کنید.

چرا ارزش بار باید اعلام شود؟

ارزش مالی با وزن بار ارتباط مستقیمی ندارد.

ممکن است یک محموله کوچک چند کیلوگرمی بسیار ارزشمندتر از چند تن کالای معمولی باشد.

اعلام صحیح ارزش کالا برای تعیین سطح ریسک و بررسی شرایط بیمه بار اهمیت دارد.

کم بودن وزن به معنی کم بودن ریسک مالی نیست.

انتخاب روش حمل باید از خود بار شروع شود

به جای اینکه ابتدا خودرو انتخاب شود و بعد تلاش شود بار در آن جا بگیرد، روش درست این است که ابتدا مشخصات بار بررسی شوند.

ترتیب منطقی چنین است:

نوع بار → وزن و ابعاد → شرایط نگهداری → روش بارگیری → نوع خودرو → بسته بندی و مهاربندی

این روش احتمال انتخاب خودروی نامناسب، اضافه بار، کمبود فضا یا آسیب به محموله را کاهش می دهد.

سوالات متداول درباره بار و محموله

بار یعنی چه؟

در حمل و نقل، بار به کالا، وسیله یا موادی گفته می شود که از یک نقطه به نقطه دیگر جابه جا می شوند.

محموله چیست؟

محموله معمولا به مجموعه مشخصی از کالا گفته می شود که در یک عملیات حمل با مبدا، مقصد و مشخصات معین جابه جا می شود.

انواع بار کدام اند؟

بارها می توانند عمومی، پالتی، کارتنی، فله، شکننده، حساس، حجیم، سنگین، فوق ابعاد، فاسدشدنی، حساس به دما، خطرناک یا ارزشمند باشند. یک بار ممکن است همزمان در چند گروه قرار بگیرد.

بار حجیم با بار سنگین چه تفاوتی دارد؟

بار حجیم فضای زیادی اشغال می کند، اما لزوما وزن زیادی ندارد. بار سنگین ممکن است حجم کمی داشته باشد اما وزن آن بالا باشد.

آیا هر بار سنگین به کامیون بزرگ نیاز دارد؟

نه صرفا بر اساس نام کالا. وزن، ابعاد، نحوه توزیع بار و ظرفیت قانونی وسیله نقلیه باید بررسی شوند.

بار شکستنی چگونه حمل می شود؟

بسته بندی مناسب، جلوگیری از حرکت داخل بسته، چیدمان صحیح و مهاربندی داخل خودرو از مهم ترین موارد هستند.

برای انتخاب ماشین باربری چه اطلاعاتی لازم است؟

نوع کالا، وزن، ابعاد، تعداد بسته ها، نوع بسته بندی، شرایط بارگیری و حساسیت محموله مهم ترین اطلاعات اولیه هستند.

بار خطرناک چیست؟

به محموله ای گفته می شود که به دلیل ویژگی هایی مانند اشتعال پذیری، خورندگی، سمیت یا واکنش پذیری تحت الزامات ویژه حمل قرار می گیرد.

بیمه بار برای چه محموله ای لازم است؟

نوع پوشش به شرایط حمل و ارزش کالا بستگی دارد. برای بارهای با ارزش بهتر است ارزش واقعی محموله اعلام و شرایط بیمه قبل از حمل بررسی شود.